کنترل عفونت در اتاق عمل یکی از مهمترین چالشهای سیستم بهداشت و درمان است. انتخاب بهترین پارچه برای گان و شان جراحی نهتنها ضامن سلامت کادر درمان در برابر پاتوژنهای خونی و عفونتهاست، بلکه مستقیماً بر راحتی جراح در طول عملهای طولانیمدت تأثیر میگذارد. تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی یکبار مصرف و مدیران خرید بیمارستانها همواره به دنبال یافتن تعادلی میان کیفیت، سطح حفاظتی و قیمت پارچههای بیبافت (Non-woven) هستند. در این مقاله جامع از بی ام رهاورد، به بررسی دقیق انواع پارچههای مناسب برای تولید گان (پوشش کادر درمان و بیمار) و شان (پوشش محیط جراحی) میپردازیم تا خریدی آگاهانه و استاندارد داشته باشید.
پارچه گان و شان جراحی باید چه ویژگیهایی داشته باشد؟
پیش از بررسی نوع پارچهها، باید بدانیم استانداردهای پزشکی چه انتظاراتی از منسوجات اتاق عمل دارند. پارچه استاندارد باید تستهای سختگیرانهای را پشت سر بگذارد.
مقاومت در برابر نفوذ مایعات
مهمترین وظیفه گان و شان، ایجاد یک سد دفاعی (Barrier) است. در حین جراحی، احتمال پاشش خون، ترشحات بدنی و سرمهای شستشو بسیار بالاست. پارچه باید بتواند از رسیدن این مایعات آلوده به پوست جراح یا انتقال آنها به ناحیه استریل جلوگیری کند.
تنفسپذیری مناسب
جراحان و کادر اتاق عمل گاهی ساعتها در محیطی پر از استرس و زیر نورهای گرم فعالیت میکنند. اگر پارچه تنفسپذیر نباشد و اجازه تبادل هوا را ندهد، تعریق شدید باعث خستگی، افت تمرکز و حتی گرمازدگی کادر درمان میشود.
استحکام در برابر پارگی
پارچههای پزشکی باید مقاومت کششی بالایی در هر دو جهت طولی و عرضی داشته باشند. پاره شدن گان بر اثر گیر کردن به تجهیزات یا حرکات سریع کادر درمان، محیط استریل را به شدت به خطر میاندازد.
لطافت در تماس با پوست
از آنجا که گانهای بیمار و کادر درمان مستقیماً یا با کمترین واسطه روی پوست قرار میگیرند، پارچه باید نرم، ضد حساسیت (Hypoallergenic) و فاقد مواد شیمیایی زبرکننده باشد تا باعث خارش یا التهاب پوستی نشود.
کمپرز بودن پارچه
تولید پرز در اتاق عمل یک فاجعه پنهان است. پرزهای جداشده از پارچه میتوانند وارد زخم باز بیمار شده و باعث عفونت یا ایجاد گرانولوما شوند. پارچههای بیبافت باکیفیت باید کاملاً بدون پرز (Lint-free) باشند.
انواع پارچه مناسب گان و شان جراحی
با پیشرفت تکنولوژی منسوجات بیبافت، گزینههای متعددی برای تولید لباسها و پوششهای اتاق عمل به وجود آمده است.
پارچه اسپان باند ساده
پایهایترین نوع پارچه بیبافت است که از یک لایه شبکه الیاف پلیپروپیلن تشکیل شده است. این پارچه ساختار نسبتاً بازتری دارد و برای محافظتهای پایه استفاده میشود.
پارچه SMS
این پارچه ترکیبی سهلایه شامل دو لایه اسپانباند در طرفین و یک لایه ملتبلون در وسط است. لایه ملتبلون به عنوان فیلتر عمل کرده و جلوی عبور مایعات و باکتریها را میگیرد، در حالی که لایههای اسپانباند استحکام آن را حفظ میکنند.
پارچه SMMS
نسخه ارتقا یافته SMS با ساختار چهار لایه است که در آن دو لایه ملتبلون در مرکز قرار دارد. این لایه اضافی، بدون کاهش چشمگیر تنفسپذیری، قدرت سدکنندگی پارچه را دوچندان میکند.
پارچه SSMMS
یک ساختار پنجلایه قدرتمند که بالاترین سطح استانداردهای جهانی را برای محیطهای پرخطر ارائه میدهد. این پارچه لطافت، استحکام کششی بسیار بالا و مقاومت بینظیری در برابر نفوذ مایعات دارد.
اسپان باند لمینتشده
در این مدل، پارچه اسپانباند با یک لایه فیلم پلیاتیلن (PE Film) روکش یا پرس میشود. این ترکیب، پارچه را صددرصد ضدآب و غیرقابل نفوذ برای هرگونه ویروس و مایعات میکند.
پارچه اسپان باند برای گان جراحی
استفاده از اسپانباند تکلایه در محیطهای بیمارستانی بسیار رایج است، اما باید کاربرد دقیق آن را دانست.
مزایای اسپان باند
ارزان بودن، در دسترس بودن در رنگها و گرماژهای مختلف، وزن سبک، لطافت و تنفسپذیری بسیار بالا از مهمترین مزایای اسپانباند ساده است که قیمت تمامشده محصول نهایی را به شدت کاهش میدهد.
محدودیتهای اسپان باند
اسپانباند ساده فاقد لایه فیلتر (ملتبلون) است. این پارچه تا حدی آبگریز است، اما در برابر فشار مایعات (مانند تکیه دادن جراح به میز خیس) به راحتی خون و آب را از خود عبور میدهد و مقاومت ویروسی ندارد.
کاربرد اسپان باند در گانهای عمومی
به دلیل محدودیتهای ذکر شده، از اسپانباند ساده برای دوخت گان بیمار (جهت بستری در بخش)، گان ملاقاتکنندگان، روپوشهای معاینه ساده و لباس فرم بیمارستانی در بخشهای کمخطر استفاده میشود.
پارچه SMS و SMMS برای گان جراحی
برای اتاق عمل، پارچههای ترکیبی حرف اول را میزنند و بهترین پارچه برای گان و شان جراحی محسوب میشوند.
قدرت فیلتراسیون
شبکه عنکبوتی و متراکم الیاف ملتبلون در پارچههای SMS و SMMS، سدی نفوذناپذیر در برابر ذرات معلق، باکتریها و ویروسها ایجاد میکند و به معنای واقعی یک محیط ایزوله میسازد.
مقاومت در برابر خون و مایعات
این پارچهها در تست هد هیدروستاتیک (تست فشار آب) عملکرد درخشانی دارند و میتوانند از نفوذ مایعات با فشار بالا جلوگیری کنند و در عین حال اجازه خروج بخار عرق بدن را بدهند.
تفاوت SMS و SMMS در گان جراحی
برای جراحیهای کوتاه و با میزان خونریزی کم (Low-fluid)، گانهای دوخته شده با پارچه SMS کفایت میکنند. اما برای جراحیهای طولانی، ارتوپدی یا قلب که حجم مایعات بالاست (High-fluid)، گانهای SMMS به دلیل داشتن دو لایه فیلتر، ایمنی قطعیتری را برای جراح فراهم میکنند.
گرماژ مناسب پارچه گان
انتخاب گرماژ (وزن در متر مربع) ارتباط مستقیمی با سطح حفاظت و راحتی مصرفکننده دارد.
گرماژ مناسب گان بیمار
بیماران معمولاً فعالیت فیزیکی ندارند و نیازی به حفاظت در برابر پاشش خون نیست. برای پوشش و حفظ حریم خصوصی بیمار، پارچه اسپانباند با گرماژ ۳۵ تا ۴۰ گرم ایدهآل است.
گرماژ مناسب گان پزشکی
برای کادر درمان در کلینیکها، دندانپزشکیها و بخشهای اورژانس، گانهایی با گرماژ ۴۰ تا ۵۰ گرم (ترجیحاً از نوع SMS) توصیه میشود تا مقاومت لازم برای شیفتهای کاری را داشته باشد.
گرماژ مناسب گان جراحی
گانهای استریل اتاق عمل باید از مقاومت بسیار بالایی برخوردار باشند. گرماژ استاندارد برای گان جراحی معمولاً ۴۵ تا ۵۰ گرم از نوع SMMS یا SSMMS است. در گانهای لمینت نیز گرماژ ترکیبی معمولاً بالای ۵۰ گرم در نظر گرفته میشود.
تاثیر گرماژ بر راحتی و حفاظت
قاعده کلی این است: هرچه گرماژ بالاتر برود، استحکام و سطح حفاظت بیشتر میشود، اما پارچه ضخیمتر شده و از میزان تنفسپذیری و خنکی آن کاسته میگردد. بنابراین باید گرماژی متناسب با نوع عمل انتخاب شود.
پارچه مناسب شان جراحی
شان (Drape) پارچهای است که روی بدن بیمار و تجهیزات کشیده میشود تا یک ناحیه استریل کامل ایجاد کند. نیازهای شان با گان کمی متفاوت است.
شان ساده
این نوع شان برای پوشاندن میزهای جراحی (مایو)، تجهیزات و بخشهایی از بدن بیمار استفاده میشود و معمولاً از پارچههای SMS یا اسپانباند با گرماژ بالا تولید میگردد.
شان پرفوره
شان پرفوره یا سوراخدار، پارچهای است که در مرکز آن یک برش (سوراخ) برای دسترسی جراح به ناحیه عمل وجود دارد. کیفیت برش این پارچه بسیار مهم است تا در حین عمل پاره نشود.
شان لمینتشده
بهترین گزینه برای جلوگیری از نفوذ مایعات به میز جراحی یا انتقال آلودگی از بیمار به سطح زیرین است. شانهای لمینت صددرصد مایعات را بلوکه میکنند.
شان جاذب و ضد آب
برخی از شانهای پیشرفته از دو لایه ساخته میشوند: لایه رویی هیدروفیل (آبدوست) که خون و مایعات را به سرعت جذب میکند تا روی سطح پخش نشود، و لایه زیرین لمینت (آبگریز) که مانع عبور مایع جذبشده به زیر شان میگردد.
تفاوت گان جراحی ساده و لمینت شده
انتخاب بین گان پارچهای ساده (پلیپروپیلنی) و گان روکشدار (لمینت) یکی از تصمیمات مهم در خرید بیمارستانی است.
میزان مقاومت در برابر مایعات
گان ساده (مانند SMS) تا فشار مشخصی در برابر مایعات مقاومت دارد. اما گان لمینتشده (به واسطه لایه نایلونی پلیاتیلن) دارای مقاومت مطلق و صددرصدی در برابر خون، عفونتها و مایعات اسیدی است.
میزان تنفسپذیری
نقطه ضعف گان لمینتشده، کاهش شدید تنفسپذیری است. این گانها بسیار گرم هستند و باعث تعریق جراح میشوند. به همین دلیل گاهی فقط قسمت جلوی سینه و آستینها را که در معرض پاشش خون است لمینت میکنند (گانهای تقویتی) و پشت گان را از پارچه تنفسپذیر SMS میدوزند.
اختلاف قیمت و کاربرد
گانهای لمینت گرانتر هستند و فقط در جراحیهای پرخطر مانند سزارین، ارتوپدی، پیوند اعضا و جراحیهای عفونی استفاده میشوند، در حالی که گانهای ساده برای جراحیهای روتین مقرونبهصرفهترند.
روش های دوخت پارچه گان و شان
کیفیت پارچه به تنهایی کافی نیست؛ روش اتصال قطعات پارچه به یکدیگر نیز در حفظ ایزولاسیون نقش اساسی دارد.
دوخت با نخ
روش سنتی چرخ خیاطی که در آن سوزن با ایجاد سوراخهای ریز، نخ را از پارچه عبور میدهد. این سوراخها میتوانند مسیر نفوذ مایعات و باکتریها باشند، لذا برای گانهای فوقتخصصی جراحی روش ایمنی نیست.
اتصال التراسونیک
در این روش مدرن، بدون استفاده از نخ و سوزن، لبههای پارچه توسط امواج فراصوت (Ultrasonic) ذوب شده و به هم جوش میخورند. این نوع درز کاملاً یکپارچه و نفوذناپذیر است.
آببندی درزها
برای بالاترین سطح ایمنی در گانهای لمینت (مانند لباسهای ایزوله ویروسی)، روی خطوط اتصال (درزها) نوارهای حرارتی مخصوصی پرس میشود تا امکان نفوذ هرگونه عامل بیماریزا به صفر برسد (Seam Sealing).
هنگام خرید پارچه گان و شان چه نکاتی را بررسی کنیم؟
اگر به عنوان تولید کننده تجهیزات پزشکی قصد خرید عمده پارچه دارید، حتماً این چکلیست را رعایت کنید:
مشخصات فنی و گرماژ
همواره برگه اطلاعات فنی (TDS) را از کارخانه درخواست کنید. گرماژ باید دقیقاً متناسب با نیاز شما باشد (مثلاً ۴۵ گرم برای SMMS) و تلورانس وزنی آن در طول رول نباید بیش از ۵ درصد متغیر باشد.
عرض رول
عرض طاقه باید با الگوهای برش شما سازگار باشد تا کمترین پرت (دور ریز) پارچه را داشته باشید. عرضهای رایج معمولاً ۱۶۰ سانتیمتر هستند، اما برای الگوهای بزرگ گان جراحی ممکن است به عرضهای اختصاصی نیاز داشته باشید.
مقاومت در برابر مایعات
اگر پارچه را برای اتاق عمل میخرید، حتماً تست آبگریزی و مقاومت در برابر فشار مایعات (Hydrostatic Head) را روی نمونه دریافتی انجام دهید.
کیفیت و ثبات تولید
بهترین پارچه، پارچهای است که پارت اول و صدم آن کیفیت یکسانی داشته باشند. به یکنواختی بافت، نبود نقاط کچل در پارچه، نداشتن بوی نامطبوع و مقاومت اتصال لایهها (در SMS) دقت کنید.
سوالات متداول درباره پارچه گان و شان
بهترین پارچه برای گان جراحی چیست؟
برای جراحیهای عمومی با ریسک متوسط، پارچه SMMS یا SSMMS با گرماژ ۴۵ تا ۵۰ گرم بهترین گزینه است. برای جراحیهای پرخطر با حجم مایعات بالا، پارچههای لمینتشده یا گانهای تقویتی پیشنهاد میشوند.
پارچه گان جراحی چند گرمی است؟
به طور استاندارد، گانهای جراحی استریل بین ۴۰ تا ۵۰ گرم وزن دارند. گانهای بیمارستانی معمولی (گان بیمار) معمولاً ۳۸ تا ۴۰ گرمی تولید میشوند.
آیا اسپان باند ساده ضد آب است؟
اسپان باند ساده خاصیت آبگریزی (Water-repellent) دارد و قطرات آب از روی آن سر میخورند، اما ضدآب (Waterproof) نیست و در برابر فشار مستقیم یا حجم بالای مایعات مقاومت نمیکند.
تفاوت پارچه گان و شان چیست؟
گان برای پوشش کادر درمان است و علاوه بر مقاومت مایعات، باید تنفسپذیری بالایی داشته باشد تا جراح عرق نکند. اما شان برای پوشش تجهیزات و بیمار است و بیشتر روی نفوذناپذیری قطعی یا قابلیت جذب مایعات تمرکز دارد.
